Miasta-ogrody na świecie

Miasto-ogród Falkenberg wpisane na Listę UNESCO w 2008r, zdj. M. ProsińskaMiasto-ogród Falkenberg wpisane na Listę UNESCO w 2008r, zdj. M. ProsińskaMiasto-ogród Staaken, zdj. M. ProsińskaMiasto-ogród Staaken, zdj. M. ProsińskaMiasto-ogród Staaken, zdj. M. ProsińskaMiasto-ogród Staaken, zdj. M. Prosińska

Idea miasta - ogrodu narodziła się w Londynie  w okresie po rewolucji przemysłowej w odpowiedzi na złe warunki życia klasy robotniczej w przeludnionych miastach Anglii. Jej twórcą był Ebenzer Howard (1850 - 1928). Powrócił on do Londynu zainspirowany kilkuletnim pobytem w Stanach Zjednochonych, gdzie wyemigrował w wieku 21 lat, aby na kilka lat stać się pionierem w Nebrasce, a później reporterem w Chicago. Postępowe idee budowy jakościowych osad robotniczych istniały w Anglii i Europie już wcześniej. Wymienić należy osiedle Bournville powstałe w 1895 roku wokół fabryki Catbury, osiedle Port Sunlight w Anglii czy np osiedla zakładane przez rodzinę Krupp w Niemczech. Howardowi udało się jednak idee te zsynkretyzować, opisać i rozpowszechnić w całej Europie i na świecie. Po raz pierwszy wyłożył je w roku 1898 w książce zatytułowanej Jutro: Pokojowa ścieżka do rzeczywistej reformy, która w roku 1902 została wydana, pod nowym tytułem: Miasta ogrody jutra. Dzieło to zawierało wizję miast samowystarczalnych ekonomicznie i kulturowo, o ograniczonej liczbie mieszkańców, pozbawionych skrajnego ubóstwa, brudu i przestępczości, otoczonych przez pasy zieleni i pól uprawnych zaopatrujących miasto w zdrową żywność. Idę miasta-ogrodu zilustrował Howard rysunkiem trzech magnesów, który rozwiązywał kwestie “dokąd ludzie pójdą” i wybory pomiędzy miastem i wsią.

W 1899 roku Ebenzer Howard założył Stowarzyszenie Miast Ogrodów (Garden Cities Association), funkcjonujące do dzisiaj pod nazwą Stowarzyszenie na rzecz Planowania Miast i Wsi (Town and Country Planning Association).

Specyficzny plan urbanistyczny o zaokrąglonych uliczkach, połączenie zalet miasta takich jak możliwości pracy i rozrywki i zalet życia ma wsi takich jak styczność z naturą, cisza, niższe koszty mieszkania, zaowocować miało powstaniem miast przyszłości, zamieszkałych przez idealne społeczności. Pierwsze miasto - ogród - Letchworth powstało w roku 1903 na północ od Londynu wg projektu Sir Raymonda Unwina i Barry’ego Parkerera. W następnych latach powstały miasta - ogrody Hampstead (1907) oraz Welwyn (1920), zaprojektowane przez architekta Louisa de Soissons. Myśl E. Howarda kontynuowana była również przez znanego brytyjskiego architekta F. J. Osborna.

Wkrótce rewolucyjna i z pozoru utopijna myśl Ebenzara Howarda rozprzestrzenia się w całej Anglii. Kształtuje rónież urbanistykę i architekturę europejską i światową. W różnych miejscach naszego globu powstające pod wpływem idei Howarda miasta realizowane były w inny sposób w zależności od lokalnych uwarunkowań społecznych, prawnych, kulturowych i ekonomicznych. Ich porównanie mogłoby być fascynującym studium porównawczym z zakresu historii architektury, urbanistyki i socjologii. Na wzór angielskiego Garden - city Association powstają niemieckie Gartenstadt Gesellschaft, francuskie Association des Cities - jardins czy polskie Towarzystwo miast ogrodów przy warszawskim Towarzystwie Higienicznym.

Kontakty Howarda z niemieckimi architektami Hermannem Muthesius’em i Bruno Taut’em doprowadziły do przeniesienia wzorców osiedli mieszkaniowych wypracowanych w Anglii do Republiki Weimarskiej. Hermann Muthesius, autor książki “Das englische Haus” i założyciel niemieckiego Werkbundu, przeniósł na grunt niemiecki idee nowej architektury angielskiej i przyczynił się do powstania pierwszych miast-ogrodów.

W pierwszych latach XX wieku zaprojektowanych zostaje szereg miast - ogrodów niemieckich. Najstarsze z nich, Marga, powstaje w latach 1907 - 1914 według projektu drezdeńskiego architekta Georga Heinsiusa von Mayenburg. Słynne Hellerau zbudowane zostaje w roku 1909 na peryferiach Drezna przez fabrykanta mebli Karla Schmidta, założyciela Niemieckiego Towarzystwa Miast-Ogrodów (1906) oraz Cechu Rzemiosł (Deutscher Werkbund, 1907).  Zaprojektowane przez Richarda Rimerschida, Heinricha Tessenowa, Hermanna Muthesiusa i Bruno Paula Hellerau przez wielu specjalistów uważane jest za najwierniejsze odzwierciedlenie idei Howarda w Europie. W późniejszych latach powstają między innymi miasta - ogrody w Brandenburgii i zaprojektowane przez słynnego Bruno Tauta Falkenberg (1912) na obrzeżach Berlina, dziś wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Inne przykłady niemieckich miast-ogrodów to Essen-Margarethenhöhe, założone wokół fabryki Kruppa przez Margarethe Krupp czy Karlsruhe.

Powstają również miasta - ogrody w Prusach: dziś leżą one w granicach Polski. Jednym rozwijających się przemysłowych rejonów Europy w granicach dzisejszej Polski był Śląsk. Wrocław należał do najbardziej przeludnionych miast niemieckich. W 1921 roku, Magistrat Wrocławia ogłosił konkurs na rozbudowę miasta do roku 1950. Planowane przedsięwzięcie obejmowało problemy komunikacyjne i gospodarcze, unowocześniające adaptację centrum oraz, co było w tej sytuacji sprawą najpilniejszą, budowę nowych osiedli mieszkaniowych. Konkurs wrocławski był trzecim tego rodzaju konkursem w Niemczech, po konkursie na przebudowę Berlina (1910) i rozbudowę Düseldorfu (1912). Te dwa konkursy były wzorem dla przedsięwzięcia wrocławskiego, a wszystkie one stanowią początek wielkiego ruchu reformatorskiego w dwudziestowiecznej urbanistyce europejskiej. Cechą szczególną tego ruchu stało się lansowanie budownictwa mieszkaniowego wśród terenów zielonych, tzw. płaskich domów, najwyŜej dwupiętrowych, wzorowanych na założeniach Miasta-Ogrodu. Prócz Wrocławia na terenie śląska realizowane są w myśl koncepcji miasta-ogrodu Giszowiec w Katowicach, który jest uważany za najpełniejszą realizację koncepcji urbanistycznej miasta-ogrodu w dzisiejszej Polsce. Wg koncepcji miasta ogrodu powstała również dzielnica Gliwic Wilcze Gardło (czytaj dalej w zakładce Miasta- Ogrody w Polsce).

Już w roku 1904  powstaje wg planów Per Olofa Hallmana pierwsze miasto - ogród w Szwecji - Enskede, które jest dzielnicą Sztokholmu. Pierwsze miasto - ogród w Finlandi, Kapyla, powstaje w latach 1920-25 wg projektu Martti Välikangas. Charakteryzuje się drewnianą architekturą w  stylu tzw Klasycyzmu Nordyckiego.

W latach 1920ch powstaje również szereg miast - ogrodów we Francji takich jak  l’Aqueduc à Arcueil, Drancy, Stains, Suresnes, Asnières-sur-Seine, Gennevilliers, Chemin Vert à Reims.

We wczesnych latach 1920ch idea zaczyna być realizowana w Stanach Zjednoczonych (podobno E. Howard, który mieszkał w Stanach Zjednoczonych przed napisaniem słynnego dzieła, nigdy nie krył swojej fascynacji Ameryką i faktu, że to wystawa Światowa w Chicago naprowadziła go na pomysł miasta - ogrodu). Najstarsze amerykańskie miasto - ogród, Radburn w stanie New Jersey, niedaleko Nowego Jorku, zostało zaprojektowane w latach 1928-32 przez architektów Clarance Steina i Henriego Wrighta pod auspicjami Stowarzyszenia na rzecz Planowania Regionalnego w Ameryce (Regional Planning Association of America). Miasto miało być bezpieczne, a plan urbanistyczny wpływać na stosunki planujące w społeczności lokalnej. W latach 1930ch, za czasów prezydenta F. D. Roosevelta, po krachu na nowojorskiej giełdzie, wzrasta zapotrzebowanie na tanie budownictwo mieszkaniowe, a także stworzenie miejsc pracy przy nowych inwestycjach; w ramach realizacji programu “Nowy Ład”, powstają trzy miasta - ogrody otoczone pasami zieleni - Greenbelt, Greenhills i Greendale.

Ruch miast - ogrodów miał wpływ również na szkockiego urbanistę Sir Patricka Geddes, który w latach 1920 stych, podczas panowania brytyjskiego w Palestynie, zaplanował miasto Tel-Aviv.

W oparciu o koncepcję Howarda powstały również miasta-ogrody w Ausralii, np. Colonel Light Gardens.

Planowane w celu poprawy jakości życia pod kątem ekologicznym i społecznym, miasta - ogrody były wczesną realizacją idei, którą dzisiaj nazywamy zrównoważonym rozwojem. Były też jedną z pierwszych oznak globalizacji w architekturze; powstawały przecież w Europie, Ameryce, Azji, Australii …podobno nawet w Afryce. Większość z tych satelickich osiedli nie spełnia jednak podstawowego ideału Howarda, gdyż lokalny przemysł nie zapewnia wystarczającej liczby miejsc pracy i mieszkańcy są zmuszeni dojeżdżać do pracy do większych centrów miejskich.

Współcześni mieszkańcy miast - ogrodów są przekonani o wyjątkowości swoich małych ojczyzn. Urbaniści w Polsce i na świecie odwołują się do idei miasta - ogrodu planując nowe dzielnice i miasta.

Dziekuję wszystkim osobom, które wsparły rozwój tej strony ciekawymi informacjami, artykułami i zdjęciami!

Zapraszam do współtworzenia informacji o mazowieckich miastach ogrodach i letniskach wszystkich z Państwa, którzy posiadają ciekawe informacje.