Jak dbać o zabytkowy ogród

Zabytkowa willa w Podkowie LeśnejZabytkowa willa w Podkowie Leśnej

Mazowieckie miasta-ogrody, letniska i uzdrowiska, które powstały pod koniec XIX i w pierwszych latach XX wieku charakteryzują się przedwojenną zabudową willową. Niewiele osób ma jednak świadomość, że przedwojenne wille otoczone są historycznymi ogrodami. Zaprojektowane były one często wraz z willą jako harmonijna całość. Mimo iż najczęściej nie wpisane do rejestru zabytków, mają one wartość historyczną.

Ogrody te są świadectwem związków człowieka i przyrody i świadkiem historii miasta, zabytkami sztuki i częścią historii kształtowania krajobrazu przez człowieka. Świadczą o przedwojennej kulturze, stylu życia i modzie oraz o często zapomnianych, choć wybitnych twórcach - architektach i ogrodnikach. Często są ważnym elementem założenia urbanistycznego miasta - ogrodu, stanowią o jego krajobrazie kulturowym i genius loci. Mimo iż naszym obowiązkiem jest dba ć o zabytkowe ogrody, znikaja one bezpowrotnie zabierając ze sobą część naszej tożsamości.

Wielu z nas, oczarowanych urokiem przedwojennych mazowieckich miast - ogrodów z wyboru mieszka tam lub przeprowadza się. Zdarza się, że zostajemy posiadaczami otaczającego naszą willę zrujnowanego ogrodu. Jak zabrać się do przywrócenia mu dawnej świetności?

Niewiele firm ogrodniczych specjalizuje się w urządzaniu zabytkowych ogrodów. Zdarza się, że firma deklaruje chęć urządzenia ogrodu, ale w rzeczywistości nie ma doświadczenia w tym zakresie. Dlatego warto samemu wiedzieć jak muszą przebiegać prace remontowe, aby zachować autentyczność miejsca tak, aby wartościowe elementy czy detale architektoniczne, które przetrwały kilka poprzednich pokoleń, nie zostały bezpowrotnie zniszczone, a współcześnie zaplanowane fragmenty ogrodu wpisywały się w jego charakter.

ODTWARZANIE STAREGO OGRODU KROK PO KROKU

Założenie ogrodowe musi być traktowane jako całość. Mówiąc o historycznym ogrodzie myślimy zarówno o gatunkach roślin takich jak kwiaty, drzewa, krzewy czy nawet gatunki traw jak i ich układzie przestrzennym, czyli alejach, klombach, grządkach, tarasach, czy grupach drzew malowniczo zaprojektowanych przez artystę ogrodnika.

Najważniejsze jest zachowanie i pielęgnacja roślin posadzonych w czasach powstania ogrodu oraz elementów i detali takich jak oryginalny bruk z granitu polngo, kamiene tarasy i krawężniki, stara furtka czy niezauważona przez nas wcześniej stara ławka, basen, pergola, czy lampa ogrodowa.

Musimy zdać sobie sprawę, że ogrody zmieniają się nie tylko w rytm w pór roku, ale również w ciągu dłuższych okresów czasu ustalonych przez cykl życia drzew i roślin. Nie wystarczy w związku z tym zachować autentyczną substancję roślinną pochodzącą z czasów powstania ogrodu. Rośliny, podobnie jak ludzie, starzeją się i umierają, a wraz z nimi ogród będący dziełem sztuki. Dbanie o zabytkowy ogród to proces regularnego odnawiania stanu roślin, który nigdy nie jest skończony - jest to zadanie na całe życie…

Plan ogrodu prawdopodobnie autorstwa T. SkotnickiejPlan ogrodu prawdopodobnie autorstwa T. Skotnickiej
Rewitalizację historycznego ogrodu ozpoczynamy od poszukiwań starych zdjęć i orginalnego planu ogrodu, które pomogą nam odtworzyć pierwotny kształt założenia.
Kolejnym krokiem będzie dokumentacja obecnego stanu ogrodu.

Tajemniczy Ogrod wokół Willi Toninek, schodki do nikąd, zdj. A. KatiukTajemniczy Ogród wokół Willi Toninek, zabytkowy basen ogrodowy, zdj. M. Prosinska.jpgTajemniczy Ogród, zdj. M. ProsińskaScieżka z polnego granitu, lokalnego materiału, skomponowana z zabytkowymi murkami, zdj. A. Katiuk

Dokonując takiej dokumentacji szukamy zarówno orginalnych drzew, krzaków i roślin jak i śladów struktury ogrodu, które mogą być na pierwszy rzut oka niewidoczne, zarośnięte, zakopane w ziemi.

Kolejnym krokiem jest sporządzenie planu istniejącego stanu ogodu - inwentaryzcji - z naniesieniem wszystkich istniejących zabytkowych roślin, śladów struktury ogrodu - systemów wodnych, układu dróg i ścieżek, małej architektury i wyposażenia ogrodu oraz rzeżby terenu i stosunków przestrzenno-kompozycjynych.

Analiza obecngo użytkowania oraz porównanie jej z zebraną dokumentacją archiwaną oraz inwentaryzacją pozwoli naszemu architektowi krajobrazu na sporządzenie wytycznych wg których rozpoczniemy planowanie koncepcji przyszłego ogrodu - zarówno listy roślin, jak i planu i kształtu użytkowania. Warto też sporządzić sobie plan kolejnych kroków rewitalizacji na przestrzeni lat.

Dopiero w oparciu o taką przemyślaną koncepcję w oparciu o historię naszego ogrodu rozpoczynamy konkretne prace. Tradycyjnie ogrody w miastach-ogrodch z jednej strony odzwierciedlały ówczesne zaintereswanie polską wsią, z drugiej strony pełne były wpływów w zagranicy. Interesowano się roślinami egzotycznymi, sztuką ogrodową Chin i Japonii. Również dzisiaj jako właściciele mamy prawo do eksperymentów i nowinek. Dokonując jednak zmian w historycznym ogrodzie powinniśmy działać w pełni świadomie i odnosić się do historii miejsca.

PRZYKŁADY

Tajemniczy Ogród wokół Willi Toninek, zabytkowa pergola, zdj. M. ŚwieżewskaTajemniczy Ogród wokół Willi Toninek, zabytkowa pergola, zdj. M. Świeżewska

Stara pergola, która do dzisiaj pozostała niezwykłą ozdbą zrujnowanego ogródka otaczającego Willę Toninek. Ogród, choć bardzo zniszczony, jest jednym z najurokliwszych w Podkowie Leśnej.

Ogród otaczający willę Szklany Dom jest jednym z najpiękniejszych w Podkowie Leśnej. Zaprojektowany podobnie jak willa w stylu modernizmu, miał być przedłużeniem domu. Willa i ogród miały stanowić całość, podkreślać i wykorzystywać nawzajem swoje walory. Wielkie przeszklone powierzchnie budynku potęgują jeszcze wrażenie zatarcia granicy pomiędzy wnętrzem i ogrodem. Kompozycja ogrodu jest klarowna i prosta. W centrum o znajduje się zadbany trawnik z owalnym wgłębieniem o kształcie analogicznym do tarasu, stanowiącym jego naturalną kontynuację. Mogło być ono przeznaczone na fontannę lub basen.

Ogród wokół Szklanej Willi, zdj. P. BorowiecOgród wokół Szklanej Willi, zdj. P. Borowiec

Właściciele ogrodu, po zakupieniu zrujnowanej nieruchomości odremontowali go zachowując charakter ogrodu modernistycznego, w stylu międzynarodowym. Remonty przeprowadzono kulturalnie, z szacunkiem dla zabytkowej tkanki, starając się zachować jak najwięcej pięknych detali i starych roślin, co nieczęsto można dziś zaobserwować w Podkowie Leśnej. Ogród ten jest dzisiaj niezwykłą wizytówką miasta.

Część z opisanych tutaj ogrodów możecie Państwo odwiedzić podczas Festiwalu Otwarte Ogrody.