Żyrardów

Miasto ogród Żyrardów

Historyczna panorama Żyrardowa, własność firmy Regraf

Autor tekstu: Fundacja Ochrony Środowiska Naturalnego Miasta Żyrardowa i Okolic w Żyrardowie

Żyrardów, Ul. Parkowa, zdj. własności Firmy RegrafŻyrardów, Pałacyk Dietla, zdj. własności Firmy RegrafŻyrardów, Kanał Główny, zdj. własności Firmy RegrafŻyrardów, Park Miejski, zdj. własności Firmy Regraf

……..O miastach - ogrodach

Miasto - Ogród to koncepcja miasta siedliskowego, osiedla oddalonego od centrum dużego miasta, charakteryzującego się niską, luźną zabudową, a przede wszystkim znacznym udziałem terenów zielonych (lasów, ogrodów, parków, itp.) w ogólnej powierzchni miasta.

Anglia

Koncepcja ta pojawiła się w odpowiedzi na problem przeludnienia miast w XIX wieku w Anglii.

Pierwszym takim reformatorem był Anglik Robert Owen, którego działania charakteryzowała bogata i szeroka filantropia. On to ogłosił w 1820 roku ideę tworzenia miast - ogrodów, gdzie zieleń miasta miała przyspieszyć regenerację sił człowieka. Robert Owen urodzony w 1771 roku w Anglii był sławnym przywódcą reform społecznych. On to za główny cel życiowy postawił sobie wyrwanie z nędzy robotników. Liczne problemy mieszkaniowe, zdrowotno - higieniczne, narastające od końca XIX w., zwłaszcza w dużych miastach przemysłowych zmuszały planistów do szukania nowych rozwiązań. I tak , nieco później w latach 90-tych XIX wieku rodak Owena, Anglik Ebenezer Howard, nauczyciel, w książce pt. :” Tomorrow, a peoceful path reform” wyłożył potrzebę i zasady tworzenia miast - ogrodów. Istotą tej koncepcji było stworzenie korzystnych warunków mieszkaniowych i wypoczynkowych dla całej społeczności miejskiej. Jako publikację opisującą koncepcje miasta ogrodu uznaje się dzieło Ebenezera Howarda, pt.: “Garden Cities of Tomorrow”. W Anglii pierwszy plan miasta ogrodu autorstwa B. Parkera i R. Unwina zaczęto realizować w 1900 roku. Ideą przewodnią Howarda było połączenie dodatnich stron życia miejskiego z życiem na wsi. Jego projekt urzeczywistniony był po raz pierwszy w osadzie Letchworth pod Londynem. Jedna z trzech wiosek - Letchworth - dała nazwę nowemu osiedlu projektowanemu na 35 tys. mieszkańców. Miasto zostało podzielone na 4 części przez biegnącą z zachodu na wschód linię kolejową oraz prostopadłą do niej dolinę. Każda część posiadała własny ośrodek ogólnomiejski. Nadano jej układ koncentryczny, jednak bez centralnego parku. Realizacje nie zupełnie zgodne z koncepcją, nie wywołały samorzutnego powstawania nowych miast. Jednak w 1920 roku przyczyniły się do powstania osad satelitarnych dookoła Londynu. Oprócz Letchworth miało powstać 29 satelitów, zrealizowano 8. Nurt ten szybko przedostał się do centrum Europy.

Niemcy

W Niemczech pierwszym kontynuatorem idei miast - ogrodów był lipski inżynier Teodor Fritsch. Jego książka pt.”Die Stadt der Zukunft” /1895 r./ zawiera zasady budowy miast, podzielonych na sfery przeznaczone do różnych celów, obficie przeplatanymi parkami i ogrodami, rozmieszczonymi na całej powierzchni miasta. Przebywający w tym czasie na Politechnice w Dreźnie i praktyce w Anglii K. A. Dittrich poznał problematykę tworzenia miast - ogrodów, która później starał się urzeczywistnić w planie przestrzennym nowo zakładanej osady przemysłowej Żyrardowa.

Żyrardów

Całość założenia była starannie przygotowana. Sporządzono wówczas kompleksowy plan perspektywiczny osady, który obok przemysłu przewidywał program usług towarzyszących i zabezpieczających w pełni potrzeby wszystkich grup społecznych w zakresie mieszkalnictwa, handlu, kultury, oświaty, ochrony zdrowia i rekreacji. W podstawowych ogólnych założeniach programowych miasto - ogród przeznaczono miało być dla ludności pracującej i mogło w nim mieszkać nie więcej niż 30000 ludzi w domach rodzinnych, o ile to możliwe osobnych, otoczonymi ogródkami. Miało mieć ono część przemysłową, mieszkalną i usługową, oraz posiadać swój ogród - park publiczny, a w nim miejsca gier i zabaw dla dzieci i osób starszych. Miasto - ogród Żyrardów Działania podejmowane przez XIX - wiecznych planistów miasta Żyrardowa zmierzały do wykorzystania naturalnych walorów terenu dla szybkiej i możliwie pełnej regeneracji sił robotników. Ponieważ pozytywny wpływ na samopoczucie ludzi miała bliskość i obfitość zieleni, stąd starania o wypełnienie otoczenia domów mieszkalnych zielenią ogródków przemysłowych. Sieć zadrzewień ulicznych uzupełniano pasami przydomowych. Główna aleja miasta Żyrardowa wyznaczająca główną oś założenia urbanistycznego oś symetrii kościoła p.w. Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny, wysadzana była gęsto drzewami dzięki czemu miała ona szerokość 45 m w liniach zabudowy. Wszystkie budynku użyteczności publicznej otaczane były ogrodami, co w powiązaniu z Parkiem K. A. Dittricha, aleją prowadzącą (obecnie aleja Partyzantów) do cmentarza (ul. Długa - obecnie ul. Limanowskiego), promenadą ku stacji kolejowej- Aleją Hiellego i Dittricha oraz Parkiem na Rudzie (obecnie teren Sądu Rejonowego- park nie istnieje) tworzyło nieprzerwany ciąg zieleni. Wspaniale pokazują nam to panoramy Żyrardowa z ok. 1880 roku i 1899 roku.

Podstawowym elementem dla miasta - ogrodu było założenie centralnego ogrodu, parku miejskiego ogólniedostępnego dla całej ludności miasta. W Żyrardowie funkcje te pełnił założony w końcu XIX wieku tzw. Park na Rudzie, obecnie nie istniejący. Usytuowany był on niedaleko lini kolejowej - ul. Przejazd, alei Hiellego i Dittricha, ul. Tylnej i ul. Ogrodowej. Park ten pełnił funkcję rekreacyjno - sportową, a zarazem kulturalną. Z przetrwałych przekazów archiwalnych wynika, iż na jego terenie projektowane były takie obiekty jak: drewniany teatr na wolnym powietrzu ze sceną i podium dla orkiestry, kręgielnia i drewniany bufet . W 1908 roku teren parku został znacznie okrojony z powodu rozbudowy i nowego obsadzenia drzewami alei Dittricha oraz budowy ul. Nowej. Na planie z 1926 roku jest on już natomiast zupełnie niewidoczny.

W okresie późniejszym wraz z dalszym rozwojem miasta i powstaniem coraz to nowych dzielnic mieszkaniowych, powstał nowy park tzw. Park Ludowy przy ul. Sokulskiej (obecnie ul. Żeromskiego). Związany z uboższą dzielnicą Żyrardowa tzw. dzielnicą żydowską na Rudzie, położoną na południowy- wschód od granicy osady fabrycznej. Park ten założony w okresie międzywojennym w pierwotnym zamierzeniu ogólnodostępny , posiadał bogaty program użytkowy; muszlę koncertową, plac do gier sportowych, halę sportową i sieć sportowych ścieżek . Obecnie teren parku został podzielony. Północny jego kraniec zajmuje stadion sportowy Klubu Sportowego „Żyrardowianka”, a więc jest dostępny w sposób ograniczony. W pozostałej części wygrodzono korty tenisowe, lodowisko i pływalnię (obecnie obiekty nie funkcjonujące). Pomiędzy lodowiskiem, a pływalnią usytuowano boisko treningowe dla piłki nożnej.

Żyrardów jest więc nie tylko przykładem od podstaw XIX -wiecznego miasta przemysłowego, ale również wspaniałym przykładem miasta -ogrodu realizowanego równocześnie z założeniami angielskim i co najmniej równy im rangą. Zasady te zaczęto realizować dopiero w 1853 roku w Saltaire koło Bradford. Koncepcję tę w pełni odnajdujemy w dzisiejszym, zachowanym nadal zabytkowym zespole miejskim Żyrardowa. Ideę miasta przemysłowego odzwierciedla zrealizowany w pełni program utworzenia jednorodnych stref zagospodarowania przestrzennego, w skład których wchodziła, na zrównoważonych zasadach: funkcja przemysłowa i funkcja mieszkalno-usługowa z rozbudowanym programem socjalnym i integrującą całość zaprojektowaną zielenią miejską. Zachowany prawie w całości zespół poprzemysłowy z osadą fabryczną stanowi unikatowy w skali Polski przykład idei kształtowania dziewiętnastowiecznego miasta ery przemysłu, a także skutecznie przybliżając osadę fabryczną do ideału miasta-ogrodu. Elementem zagospodarowania przestrzennego miasta Żyrardowa , jako jedna z jednorodnych stref zagospodarowania, jest dzielnica o charakterze reprezentacyjnym położona w centralnej części miasta. Głównym elementem tej części miasta jest reprezentacyjny park na terenie którego położona jest willa Karola Dittricha jr. syna Karola Augusta Dittricha. Ten centralnie położony park to istotny element miasta-ogrodu. Park im. Karola Augusta Dittricha w Żyrardowie, o powierzchni 5,8 ha, położony jest w centrum miasta nad rzeką Pisią Gągoliną oraz kanałem przemysłowym byłej fabryki lniarskiej. Założony został w 2 połowie XIX wieku w stylu krajobrazowo-naturalistycznym, stanowiąc otoczenie dla reprezentacyjnej willi Karola Dittricha jr.- prezesa Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Żyrardowskich.

Park

Park zaprojektowany został prawdopodobnie przez Karola Szparmanna, znanego ogrodnika Warszawskiego Ogrodu Botanicznego. W całym swoim bogactwie roślinności skrywał rzadkie okazy drzew, m.in. platany klonolistne, których wiek szacuje się na około 170 lat. Nie tylko one stanowiły o wyjątkowości tego miejsca, ale również romantyczne mostki z daszkami, sztuczne skałki, sadzawki, drewniane ławeczki, które dopełniały obrazu tej „wyspy zieleni” wśród zabudowań fabrycznych. Wg szczegółowej inwentaryzacji drzewostanu Parku im. Karola Augusta Dittricha w Żyrardowie opracowanej w roku 1991 w ramach Studium Historyczno-Kompozycyjnego i koncepcji Rewaloryzacji parku przez mgr inż. Joannę Kreyser i inż. Mariana Rożeja pod kierunkiem prof. dr hab. Longina Majdeckiego, w parku rosło wówczas 882 drzewa, w tym 8 pomników przyrody. Wiek 63 drzew oceniono wówczas na ponad 120- letnie (aktualnie wiek drzew to ponad 140 lat). Obecnie nadal głównym elementem parku jest okazały starodrzew z jedenastoma pomnikami przyrody. Uwagę przykuwają dwa potężne platany klonolistne (Platanus x hispanica), trzy okazałe olszyny (Alnus) nad kanałem, trzy wiązy szypułkowe (Ulmus laevis), grab (Carpinus) i dąb szypułkowy (Quercus rober). Najwyższym z pomników przyrody, mierzącym ok. 40 m jest potężny orzech czarny (Juglans nigra) o egzotycznych, strzępiastych liściach. Rośnie przy jednej z kładek nad kanałem. Sześć pomników przyrody ma obwody pni powyżej 2 m, pięć kolejnych przekroczyło 3 m. Na szczególną uwagę zasługują następujące drzewa będące pomnikami przyrody lub kwalifikujące się do objęcia tą szczególna formą ochrony przyrody: Wiąz szypułkowy, Olcha czarna, Platan klonolistny, Dąb szypułkowy, Grab pospolity. W ramach projektu Rewaloryzacja Parku Dittricha, w latach 2004-2007 przeprowadzono kompleksową rewaloryzację parku dzięki środkom pozyskanym przez Miasto Żyrardów z Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego przy udziale środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i budżetu państwa, oraz budżetu Powiatu Żyrardowskiego. Należy też zwrócić uwagę, że Powiat Żyrardowski opracował dokumentację na renaturyzację układu wodnego w parku, użyczył teren do tego przedsięwzięcia, a także wsparł finansowo ten projekt. W trakcie prac rewaloryzacyjnych wycięto suche i zagrażające drzewa. W ich miejsce zasadzono nowe. Dzięki klonom (Acer platanoides ‘Fassen’s Black’) pojawiło się purpurowe ulistnienie. Leszczyny tureckie (Corylus colurna), buki pospolite (Fagus sylvatica) o ciekawym pokroju i charakterystycznej, gładkiej, jasno szarej korze oraz kwieciste jabłonie wprowadzą ciekawe urozmaicenie. Dosadzone zostaną także istniejące już gatunki - jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), grab pospolity (Carpinus betulus), dęby szypułkowe (Quercus robur), wierzby (Salix sepulcralis ‘Chrysocoma’), wiązy (Ulmus holandica ‘Wredeii’). Do ciekawostek dendrologicznych zaliczyć można miłorzęba japońskiego (Gingko biloba), tulipanowca amerykańskiego (Liliodendron tulipifera), jabłoń jagodową (Malus baccata). Pnie drzew, tak jak przed laty, oplata bluszcz i winobluszcz. Po usunięciu starych i mało wartościowych krzewów zostały posadzone purpurowolistne berberysy, bukszpan, irgi, trzmieliny pstrolistne, róże, tawuły, płożące jałowce, cisy oraz rododendrony. Wykonane w parku prace rewaloryzacyjne miały też na celu odtworzenie bogatego runa parkowego. Na rabatach pojawiło się 38 gatunków takich jak zawilce, krokusy, przebiśniegi, śnieżyce, pierwiosnki, poprzez całą gamę barwnych bylin kwitnących latem, takich jak: tawułki, dzwonki, fiołki, konwalie, bodziszki, liliowce, żurawki, funkie, kosaćce, języczki, firletki, floksy. Każdą jesień jasnym różem witają zimowity. Cieniste zakątki z kamiennymi kaskadami, porastają różowo kwitnące bergenie, pstrolistne hosty, fiołkowo kwitnący barwinek, rumianki i różne gatunki paproci. Nad stawem „Żabie oczko” znalazła się roślinność nadwodna i bagienna - wielobarwne orliki, białe parzydło leśne, żółte kaczeńce, turzyce, wiązówki błotne, kosaćce, sit i błękitne niezapominajki.

Wille dla urzędników i dzielnica mieszkaniowa

W końcu lat 70-tych XIX wieku powstaje zespół siedmiu willi z zaprojektowanymi mieszkaniami dla wyższych urzędników fabryki. Wyróżnia je od pozostałych zabudowań mieszkalnych bogata stylistyka utrzymana w formach renesansu francuskiego. W podobnym typie utrzymana została willa Dittricha, zlokalizowana w otoczeniu założonego parku. Dzielnicę mieszkaniową uzupełniał bogaty program usług, który obejmował ogółem: trzy szkoły, szpital, przytułek, ochronkę, resursę, kantor, dom ludowy, straż pożarną, rzeźnię, pralnię, trzy kościoły i cmentarz. Większość budynków powstałych między 1880 a 1913 rokiem zbudowana została na obszernych działkach budowlanych z zaprojektowaną odpowiednio zielenią, podobnie jak w kwartałach zabudowy robotniczej i willowej . Unikalne wartości zabytkowe założenia poprzemysłowego i osady fabrycznej Żyrardowa, które wyróżniają je od innych zachowanych XIX wiecznych ośrodków poprzemysłowych, to zachowany w całości układ urbanistyczny i zabudowa, której stan zachowania określony został na ok. 96% pierwotnego zasobu. Rozplanowanie przestrzenne założenia oparte zostało na zasadach symetrii, którego oś stanowi otwarty na kompleks zabudowań produkcyjnych układ dwóch reprezentacyjnych placów dawnego Rynku i placu Kościelnego. Poprzez połączenie części przemysłowej i mieszkalnej, a także ukierunkowanie przebiegu ulic i osi widokowych na dominanty wież fabrycznych, podkreślono zależność ekonomiczną osady od zakładów. W rozplanowaniu osady dominuje prymat kompozycji funkcjonalno-przestrzennej, tworzącej czytelne nadal strefy jednorodnego zagospodarowania. Zabudowa osiedla robotniczego z powtarzanym modułem domu, jak i znacznie bogatsze w formy architektoniczne i detale osiedle willowe kadry kierowniczej, występują w otoczeniu zaprojektowanej zieleni ulic i ogrodów, co stanowi o nawiązaniu do kompozycji miasta-ogrodu.

Na szczególną uwagę zasługuje rozbudowany system wodny rzeki Pisi Gągoliny. Jet to układ zbiorników wodnych - stawów, które od XIX wieku zaopatrywały w wodę rozwijający się w Żyrardowie przemysł. Technologia przetwarzania lnu była i jest bardzo wodochłonna. Zatem rozbudowany system retencjonowania wody powierzchniowej był w zasadzie konieczny dla wielkiej fabryki lniarskiej. Powyżej Żyrardowa funkcjonowały młyny w Radziejowicach, Hamerni i Korytowie . W Żyrardowie w drugiej połowie XIX wieku działał młyn zbożowy w folwarku na Rudzie - obecnie pozostały po nim fundamenty w rejonie ulicy Browarnej. W centralnej części znajdował się Staw Górny (nazywany później zbiornikiem „Centrala”), gdzie znajdowało się ujęcie wody dla Przędzalni, oraz rozbudowany układ rozprowadzania wody do kotłowni Centralnej i innych obiektów fabrycznych do celów technologicznych i przeciwpożarowych. W Parku Karola Augusta Dittricha do dziś funkcjonuje jaz Luca zapewniający piętrzenie wody dla układu cieków w parku, oraz przesyłający wodę do Stawu Bielnikowego, gdzie znajdowały się kolejne ujęcia wody do bielenia lnu, stacji uzdatnia wody i kotłowni. Ze stawu Bielnikowego woda odkrytym sztucznym kanałem przepływa przez Bielnik i wracała do swojego koryta. Należy zwrócić uwagę na formę i ukształtowanie tych budowli wodnych na wzór dużych stawów ogrodowych.

Osada fabryczna w Żyrardowie jest jednym z pierwszych nowoczesnych miast przemysłowych w Polsce. Zespół budynków mieszkalnych z rozbudowanym sektorem usług , gdzie zieleń jest czynnikiem integrującym poszczególne części zabudowy, stanowi przykład interesującego rozwiązania funkcjonalno-przestrzennego z ostatniego trzydziestolecia XIX wieku. Reprezentująca wiele elementów ówczesnej urbanistyki osada, zasługuje na szczególną opiekę i zachowanie, tak urbanistycznej jej całości, jak i poszczególnych jej elementów. Warto również przytoczyć relację korespondenta petersburskiego „Kraju” z 1903 roku, dla którego żyrardowskie osiedle prezentowało się „jak kawałek najporządniejszej prowincji niemieckiej albo jakiegoś przemysłowego kantonu szwajcarskiego. Ulice prościutkie, szerokie, twarde, trotuary wygodne, ulice od trotuarów oddzielone głębokimi i na kant stawianymi kanalikami. Domy z cegły czerwonej, piętrowe zwykle, solidne i niebrzydkie. Całość wszędzie raduje oczy. I masa zieleni.

Podsumowując charakter zagospodarowania przestrzennego Żyrardowa, podkreślić należy jako nieprzemijające wartości, które nasze pokolenie powinno zachować dla następnych. Rozwijający się w XIX wieku Żyrardów był jednym z osiedli robotniczych, które próbowano realizować według projektów miast idealnych. Na tym tle wzrasta on do rangi jednego z ważniejszych osiągnięć europejskich 2 połowy XIX wieku.